Mae hyder y cyhoedd mewn gofal llygaid yn cynyddu, ond mae anghydraddoldebau o ran mynediad a phrofiad yn parhau

Heddiw, mae'r Cyngor Optegol Cyffredinol (GOC) wedi cyhoeddi ei ymchwil ar ganfyddiadau'r cyhoedd ar gyfer 2026, sy'n archwilio barn a phrofiadau'r cyhoedd o ddefnyddio gwasanaethau gofal llygaid ledled y DU. 

Mae canfyddiadau eleni yn dangos gwell hyder a boddhad y cyhoedd gyda gwasanaethau gofal llygaid. Dywedodd 94% o'r ymatebwyr eu bod yn hyderus y byddent yn derbyn safon uchel o ofal gan bractis optegydd/optometrydd , i fyny o 93% yn 2025. Cynyddodd boddhad â'r profiad cyffredinol o ymweld â phractis optegydd/optometrydd hefyd, o 87% yn 2025 i 89% yn 2026. 

Fodd bynnag, mae'r ymchwil yn dangos nad yw'r profiad o ofal llygaid yr un peth i bawb . Nododd pobl sy'n wynebu heriau lluosog – fel anabledd, incwm isel, neu brofedigaeth – hyder is (82%) mewn gwasanaethau gofal llygaid , o'i gymharu â 97% ymhlith y rhai nad ydynt yn wynebu heriau o'r fath . Roedd pobl o gefndiroedd lleiafrifoedd ethnig a'r rhai sy'n byw mewn ardaloedd mwy difreintiedig hefyd yn llai tebygol o adrodd am brofiadau cadarnhaol.  

Mae'r ymchwil hefyd yn dangos bod mwy o bobl yn cael gofal llygaid arferol , gyda chyfran yr ymatebwyr a gafodd brawf golwg/archwiliad llygaid yn y ddwy flynedd ddiwethaf yn cynyddu o 80% yn 2025 i 84% yn 2026 . 

Er gwaethaf y gwelliant cyffredinol hwn, mae rhai grwpiau'n parhau i fod yn llai tebygol o fod wedi cael prawf golwg diweddar . Roedd pobl sy'n wynebu heriau lluosog yn fwy tebygol o ddweud bod eu prawf golwg diwethaf wedi bod fwy na phum mlynedd yn ôl, sef 14% o'i gymharu â'r cyfartaledd o 7% . Roedd y rhai nad oeddent mewn gwaith a'r rhai ar incwm o £20,000 neu lai hefyd yn llai tebygol o fod wedi cael prawf golwg yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf (71% a 76% yn y drefn honno). Dywedodd 20% o'r rhai sy'n byw yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig nad oeddent wedi cael prawf golwg nac archwiliad llygaid yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf. 

Mae cost yn dal i atal pobl rhag ceisio gofal llygaid . Ymhlith pobl a oedd wedi teimlo'n anghyfforddus ynglŷn ag ymweld ag optegydd/optometrydd, y pryder mwyaf oedd cost sbectol neu lensys cyffwrdd, a nodwyd gan 21% , ac yna cost profion golwg/archwiliadau llygaid, a nodwyd gan 15% . 

I'r rhai nad oeddent wedi cael prawf golwg/archwiliad llygaid yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf, dywedodd 24% fod hyn oherwydd cost sbectol neu lensys cyffwrdd , tra bod 19% wedi crybwyll cost y prawf golwg/archwiliad llygaid .  

Dywedodd Steve Brooker, Cyfarwyddwr Strategaeth Reoleiddio yn y GOC : 

“Mae’n wirioneddol galonogol bod hyder y cyhoedd yn y proffesiwn a boddhad cleifion gyda’r profiad cyffredinol wedi cynyddu eleni. Mae hynny’n adlewyrchu’r safonau uchel a welwn ar draws y proffesiwn. 

Ond mae'r canfyddiadau hefyd yn dangos anghydraddoldebau y mae angen i'r sector weithio'n galed i'w cywiro. Mae pobl ar incwm is, sy'n byw mewn ardaloedd difreintiedig, neu sy'n wynebu heriau eraill yn llai tebygol o adrodd am brofiadau cadarnhaol neu o fod wedi cael prawf golwg yn ddiweddar. 

Mae cost hefyd yn parhau i fod yn rhwystr i rai pobl gael mynediad at ofal llygaid, yn enwedig lle mae'n effeithio ar eu gallu i gael prawf golwg neu gael y sbectol neu'r lensys cyffwrdd sydd eu hangen arnynt. Mae ein hadolygiad thematig o arferion masnachol yn adolygu tryloywder pris profion golwg/archwiliadau llygaid a chymhwysedd ar gyfer cymorth ariannol a ariennir gan y GIG. Byddwn yn cyhoeddi ein canfyddiadau yn ddiweddarach eleni. 

Mae ein strategaeth gorfforaethol ar gyfer 2025-30 yn ein hymrwymo i helpu i greu gwasanaethau gofal llygaid tecach a mwy cynhwysol. Mae hynny'n golygu gweithio mewn partneriaeth ag eraill i leihau rhwystrau a all waethygu anghydraddoldebau iechyd a chyfrannu at ganlyniadau iechyd gwaeth. Byddwn yn parhau i weithio gyda'r sector i ddeall y gwahaniaethau hyn yn well a helpu i wneud gofal llygaid yn decach i bawb.”

Cynhaliwyd yr ymchwil gan DJS Research, gan gyfweld â sampl gynrychioliadol o 2,014 o bobl yn y DU rhwng 9 Chwefror a 2 Mawrth 2026. 

Gweler yr adroddiad ymchwil llawn ar ganfyddiadau’r cyhoedd 2026, setiau data ac infograffeg .